Cinsel işlev bozuklukları her iki cinste de ciddi ruhsal ve fiziksel çöküntülere neden olabilen hastalıklardır. Genellikle psikolojik nedenlerin ön plana çıktığı bu hastalıklarda eğitimin etkileri büyüktür. Karmaşık tedavilerden önce basit doğruların öğrenilmesi pek çok sorunu çözebilir. Bu nedenle okuyucuların sitemizde daha önce yayınlanan cinselliğin fizyolojisini okumasını öneririz. Cinsel işlev bozukluklarını tanımlamak tanı ve tedavinin de önemli bir parçasını oluşturmaktadır. Öncelikle burada anatomik olarak herhangi bir sorunu olmayan bireylerin cinsel işlevlerindeki bozuklukların özetleneceğini bilmeliyiz. Kısaca tanımlamak gerekirse başlıca cinsel işlev bozuklukları;

• Cinsel istek (Desire)
• Uyarılma (Arousal)
• Orgazm (Orgasmic)
• Ağrılı cinsel ilişki (Disparoni ve Vaginusmus)

olarak sayılabilir.

Bu bozukluklar ilk ilişkide olabileceği gibi (Primer) , sonradan da ortaya çıkabilirler (sekonder). Cinsel işlevler organlar arasında karmaşık bir bütünlük gerektirir. Sinir sistemi, kalp-damar sistemi, hormonlar cinsel fonksiyonlarda oldukça belirleyicidirler. Ayrıca sosyal durum, aile çevresi, dini inançlar, kültürel farklılıklar, sağlık durumu, kişisel deneyim, yaş cinsellikte önemlidir. Pek çok cinsel (organ dışı veya cinsel organlardaki) sistemik hastalık, enfeksiyonlar, ameliyatlar, kanser veya kanser tedavileri, cinsel taciz, tecavüz gibi ruhsal ve fiziksel yaralanmalar sonucu yukarıda tanımlanmaya çalışılan cinsel işlev bozukluklarından biri veya bir kaçı ortaya çıkabilir. Bunlara ek olarak eşlerin birbirine uyumu hayati önem taşımaktadır.

Cinsel işlev bozuklularında erken tanı ve tedavi temel yaklaşım olmalıdır. Bu durumda hastayı ilk gören birinci basamak sağlık hizmetleri sunan hekim temel tedavi yöntemleri, bilgilendirme, eğitim ve doğru yönlendirme ile pek çok sorunu kolayca çözebilmektedir. Pek çok hekim (özellikle jinekologlar-kadın hastalıkları uzmanları-) özel bir eğitim almadıkları gerekçesiyle kendilerini bu konuda yetersiz görerek hastaların bu sorunlarından uzak durmaya çalışmaktadırlar. Ancak özellikle kadın hastaların önemli bir kısmının kadın-doğum uzmanını “özel doktoru” olarak görmesi nedeniyle bu görevden kaçmaları zordur. Bu durumda temel hasta sorgulaması, muayene, tetkikleri takiben özellikle sistemik hastalıkların taranarak hastanın genel sağlık durumu belirlendikten sonra sorunun tam olarak anlaşılması önemlidir. Soruna yol açabilen nedenlerden bir veya bir kaçı tespit edilmişse uygun çözüm için hastaların öncelikle eğitimi ve temel tedavi yaklaşımları ile büyük çoğunluğuna faydalı olunabilir. Birinci basamak hizmetleri veren, temel psikolojik ve tıbbi yaklaşımları bilen bir hekim, eğer daha profesyonel veya uzmanlık gerektiren bir hastalık tespit eder veya birinci basamak tedavi başarısız olursa hastayı uygun şekilde(kırmadan, korkutmadan) sevk edebilir.

TANI
Tanıda en önemli basamak hastanın yakınmalarının ayrıntılı öyküsüdür. Bu sorgulama sonucu hastanın cinsel tercihi (varsa gizli homoseksuellicğin aydınlatılması), cinsel eğitim düzeyi, kendini nasıl algıladığı, eşi hakkındaki düşünceleri, cinsel fonksiyon bozukluğuna yol açabilecek deneyimleri ve geçirdiği hastalıkları öğrenilmelidir. Bir kadın veya erkek sadece belli bir eşe bağlı cinsel fonksiyon bozuklukları yaşayabilir. İlaç, alkol ve madde bağımlılığı varsa not edilmelidir. Bu konuda en doğrusu cinsel işlevleri belirlemeye yarayan standart bir sorgulama formunun kullanılmasıdır. Böylece ortak tanımlar ve yaklaşımlar geliştirilebilir.

Cinsel organların hastalıkları(iltihabi hastalıklar, apseler),ameliyatları(rahim ameliyatları, vajinal ameliyatlar), menapoza bağlı vajinada küçülmeb ve darlıklar varsa belirlenmelidir. Jinekolojik muayene ile nelerin yapılacağı aşağıda özetlenmiştir. (TABLO-1) 

Bazı hastalıkların kendileri veya tedavilerinde kullanılan ilaçlar cinsel işlev bozukluklarına yol açabilirler. Cinsel işlev bozukluğu olanların sürekli kullandığı tedavi amaçlı ilaçlar varsa not edilmesi önemlidir (TABLO 2).

 TEDAVİ
Tedavinin en önemli aşaması cinsel işlev bozukluğunun hasta tarafından kabul edilerek, çözümü için çaba harcanmasıdır. Bunun için de herkesin cinselliği çok iyi öğrenmesi bu konuda eğitim görmesi gerekmektedir. Biz ülkemizde cinsel işlev bozukluklarının en önemli nedenlerinden birinin eğitim eksikliği, sosyo-kültürel etkenlerle cinselliğin dokunulmaz, yasak bir alan olması sonucu doğru anlaşılamaması olduğunu düşünüyoruz.. Bu konuda başvuru kaynaklarının bile son derece kısıtlı olması oldukça dikkat çekicidir. Herşeyden önce cinsel sağlık ve işlevlerin bozulmaması için cinselliğin doğru anlaşılması ve doğru yaşanması gerekmektedir.

Herşeye rağmen cinsel işlev bozukluğu ortaya çıkmışsa tedavi genel olarak altta yatan nedenin düzeltilmesine yöneliktir. Geçici olarak bozukluklara neden olabilecek hastalık veya olaylar iyi değerlendirilmelidir. Ciddi hastalık tedavileri (kanser cerrahisi, radyoterapi, kemoterapi, meme rahim gibi organ kayıpları vb) , gebelik ve emzirme dönemi buna iyi bir örnektir. Ayrıca kadın hayatının dönüşüm ve değişime uğradığı dönemler (menapoz, ergenlik vb ) cinsellik açısından iyi algılanmalı ve uyum çabaları desteklenmelidir.

Bütün hastalıklarda olduğu gibi cinsel işlev bozukluklarının tedavisinde de altta yatan nedene yönelik olarak ; 

• İlaç
• Psikolojik
• Cerrahi tedaviler uygulanabilir.

Burada tedavisi özellik taşıyan en önemli hastalık kadında kas kasılmaları ve vajinanın penis girişine izin vermemesi (değişik derecelerde) olarak tanımlanan vaginismus’tur. Vaginismus varlığında tedavi cinsel işlev bozukluklarıyla ilgili deneyim ve birikimi olan psikiyatristler ve psikologlar tarafından, daha çok grup tedavileri şeklinde yapılmalıdır.

Hepinize mutlu, doyumlu, sağlıklı bir hayat diliyoruz.

KAYNAKLAR

1. Phillips NA. The clinical evaluation of dyspareunia. Int J Impot Res 1998;(suppl 2):S117-20
2. Drugs that cause sexual dysfunction: an update. Med Lett Drugs Ther 1992;34:73-8.
3. Nancy AP, M.D. Female Sexual Dysfunction. Wellington School of Medicine, University of Otago, Wellington, New Zealand , American Familiy Physician , 1 Temmuz 2000
4. Bachmann GA, Phillips NA. Sexual dysfunction. In: Steege JF, Metzger DA, Levy BS, eds. Chronic pelvic pain: an integrated approach. Philadelphia: Saunders, 1998:77-90.
5. ACOG technical bulletin. Sexual dysfunction. No. 211. Washington, D.C.: American College of Obstetricians and Gynecologists, September 1995.
6. Bachmann GA, Leiblum S, Grill J. Brief sexual inquiry in gynecologic practice. Obstet Gynecol 1989;73(3 pt 1):425-7.
7. Angst J. Sexual problems in healthy and depressed persons. Int Clin Psychopharmacol 1998;13(suppl 6): S1-4.
8. Read S, King M, Watson J. Sexual dysfunction in primary medical care: prevalence, characteristics and detection by the general practitioner. J Public Health Med 1997;19:387-91.
9. Michael RT. Sex in America: a definitive survey. Boston: Little, Brown, 1994:111-31.
10. Schein M, Zyzanski SJ, Levine S, Medalie JH, Dickman RL, Alemagno SA. The frequency of sexual problems among family practice patients. Fam Pract Res J 1988;7:122-34.
11. Weiner DN, Rosen RC. Medications and their impact. In: Sipski ML, Alexander CJ, eds. Sexual function in people with disability and chronic illness: a health professional’s guide. Gaithersburg, Md.: Aspen, 1997.
12. Thranov I, Klee M. Sexuality among gynecologic cancer patients–a cross-sectional study. Gynecol Oncol 1994;52:14-19.
13. Virtanen H, Makinen J, Tenho T, Kiilholma P, Pitkanen Y, Hirvonen T. Effects of hysterectomy on urinary and sexual symptoms. Br J Urol 1993;72:868-72.
14. Goldstein MK, Teng NN. Gynecologic factors in sexual dysfunction of the older woman. Clin Geriatr Med 1991;7:41-61.
15. Ganz PA, Rowland JH, Desmond K, Meyerowitz BE, Wyatt GE. Life after breast cancer: understanding women’s health-related quality of life and sexual functioning. J Clin Oncol 1998;16:501-14.
16. Byrd JE, Hyde JS, DeLamater JD, Plant EA. Sexuality during pregnancy and the year postpartum. J Fam Pract 1998;47:305-8.
17. Bachmann GA. Influence of menopause on sexuality. Int J Fertil Menopausal Stud 1995;40(suppl 1): 16-22.
18. Phillips NA, Rosen RC. Menopause and sexuality: basic and clinical aspects. In: Lobo RA, ed. Treatment of the postmenopausal woman. 2d ed. Philadelphia: Lippincott Williams and Wilkins, 1999:437-43.
19. Cawood EH, Bancroft J. Steroid hormones, the menopause, sexuality and well-being of women. Psychol Med 1996;26:925-36.
20. Laan E, van Lunsen RH. Hormones and sexuality in postmenopausal women: a psychophysiological study. J Psychosom Obstet Gynecol 1997;18:126-33.
21. Davis SR, Burger HG. Clinical review 82: androgens and the postmenopausal woman. J Clin Endocrinol Metab 1996;81:2759-63.
22. Bachmann GA, Leiblum SR. Sexuality in sexagenarian women. Maturitas 1991;13:43-50.
23. Rosen RC, Taylor JF, Leiblum SR, Bachmann GA. Prevalence of sexual dysfunction in women: results of a survey study of 329 women in an outpatient gynecological clinic. J Sex Marital Ther 1993;19: 171-88.
24. Nathorst-Boos J, Wiklund I, Mattsson LA, Sandin K, von Schoultz B. Is sexual life influenced by transdermal estrogen therapy? A double blind placebo controlled study in postmenopausal women. Acta Obstet Gynecol Scand 1993;72:656-60.
25. Sherwin BB. The impact of different doses of estrogen and progestin on mood and sexual behavior in postmenopausal women. J Clin Endocrinol Metab 1991;72:336-43.
26. Myers LS, Dixen J, Morrissette D, Carmichael M, Davidson JM. Effects of estrogen, androgen and progestin on sexual psychophysiology and behavior in postmenopausal women. J Clin Endocrinol Metab 1990;70:1124-31.
27. Gelfand MM, Wiita B. Androgen and estrogen androgen hormone replacement therapy: a review of the safety literature, 1941 to 1996. Clin Ther 1997;19:383-404;367-8.
28. Slayden SM. Risks of menopausal androgen supplementation. Semin Reprod Endocrinol 1998; 16:145-52.
29. Park K, Goldstein I, Andry C, Siroky MB, Krane RJ. Azadzoi KM. Vasculogenic female sexual dysfunction: the hemodynamic basis for vaginal engorgement insufficiency and clitoral erectile dysfunction. Int J Impot Res 1997;9:27-37.
30. Rosen RC, Phillips NA, Gendrano NC 3d, Ferguson DM. Oral phentolamine and female sexual arousal disorders: a pilot study. J Sex Marital Ther 1999; 25:137-44.
31. Fava M, Rankin MA, Alpert JE, Nierenberg AA, Worthington JJ. An open trial of oral sildenafil in antidepressant-induced sexual dysfunction. Psychther Psychosom 1998;67:328-31.
32. Kaplan HS. The illustrated manual of sex therapy. 2d ed. New York: Brunner/Mazel 1987:72-98.
33. Rosen RC, Leiblum SR. Treatment of sexual disorders in the 1990s: an integrated approach. J Consult Clin Psychol 1995;63:877-90.
34. Langmans Medikal Embriyoloji, 1996 . TW Sadler, Çev; Dr AC Başaklar, Williams and Wilkins , Palme Yayıncılık
35. Obstetrical Decision Making, 1987, EA Friedman, BC Decker Inc.
36. Current Obstetric & Gynecologic Diagnosis & Treatment , 1987. L Pernoll , C Benson , Appleton & Lange
37. Rosenfeld JA , Handsbook of Women’s Health ,An evidence based approach. Cambridge University Press 2001
38. Kazım Arısan. Kadın Hastalıkları.Çeltüt Yayınları İstanbul
39. Sciarra Gynecology and Obstetrics
40. Nesrin Yetkin, Cem İncesu. Cinsel İşlev Bozuklukları. Roche yayınları