İnfertilite çiftlerinin yapmak zorunda olduğu başlıca 3 test vardır.

1. Spermiogram
2. Adetin 3.günü (2-4 ) bazal hormon profili
3. HSG (tüpler ve rahmin filmi)

Spermiogram:

Araştırmaya mutlaka erkek sperm analizi ile başlanmalıdır. Bu hem ucuz hem de çok fazla bilgi verebilen bir testtir. Çiftin daha önce bir bebeğinin olması durumu değiştirmemeli ve daha önce bebek sahibi olmuş çiftlerde erkeğin normal olduğu kabul edilerek, kadınların bir çok testi boş yere yaptırmalarının önüne geçilmelidir. Ve bazen erkek hastalar “daha önce benim çocuğum oldu, sperm sayımına gerek yok” diye düşünürler. Oysa sperm sayı ve kalitesi de yaş, enfeksiyon ve hormonlara bağlı olarak zamanla bozulabilmektedir. Bu yüzden kısırlık araştırmalarına erkekten başlanmalıdır.

Erkekler her ne kadar kabullenmek istemeseler de, gün geçtikçe erkek infertilitesi yaygınlaşmakta ve infertilitenin başlıca nedenlerinden biri olabilmektedir. Bir çok laboratuarda yapılabilen idrar tetkiki, hormon analizleri ve infertilitedeki en önemli test olarak kabul edilen sperm analizi (spermiogram) , yorumlanması ve uygulaması güç bir test olduğundan dikkatli yapılmalıdır. Sperm analizini yaptıracak olan kişinin dikkat etmesi gereken kurallar şunlardır;

1.           72-96 saat(2-5 gün) cinsel perhizi olması

2.           Mastürbasyon öncesi az da olsa muhakkak idrar yapılmalı ve eller normal bir sabunla iyice yıkanıp, kurulanmalıdır.

3.           Mastürbasyon ile alınan meni steril bir kapta toplanmalıdır.

4.           Mastürbasyon sırasında kayganlaştırıcı madde (tükürük, sabun veya özel jeller) kullanılmamalıdır.

5.           Mastürbasyon laboratuar ortamında yapılmalı veya bu mümkün değilse laboratuara soğuğa maruz kalmadan(alüminyum folyo veya havlu ile sarılarak vücut teması sağlanacak şekilde) 20-30 dk. içerisinde ulaştırılmalıdır.

6.           Kişiye laboratuar ortamı dışından meni getirmenin sakıncaları iyice anlatılmalıdır.

Bazal hormon profili ölçümü:
Kadında kısırlığın önemli nedenlerinden birisi hormonal bozukluktur. Eğer üreme organları bir orkestra gibi düşünülürse beyin sapı (hipotalamus ve hipofiz) bu orkestrayı hormonlar aracılığı ile yöneten bir şeftir. Şefin en küçük hatasında orkestradaki uyum ciddi derecede bozulabilmektedir. Bu bozukluk yumurtlamayı ve gebe kalmayı önler. Bu yüzden adetin 3.günü yapılan hormon ölçümleri bu uyumu gösterme açısından önemlidir.Yumurta hücrelerini büyüten ve yumurtalıklardan östrojen hormonunun salgılanmasına neden olan hipofiz kaynaklı FSH ve LH hormonlarının seviyesi hekime bir çok şeyi anlatabilir. Östrogen özellikle siklusun 2.yarısında progesteron hormonu ile birlikte embriyonun yerleşmesi için rahim içindeki mukozayı hazırlar. Doktor, eğer hastada diğer bazı klinik bulgular varsa (göğüsten süt gelmesi, kıllanma, ses kalınlaşması, adet düzensizliği, adet görememe vb.) prolaktin , tiroid hormonları, testosteron, DHEA-SO4, 17-OH progesteron, kortizol gibi başka hormon seviyelerine de bakabilir.

Histerosalpingografi (HSG,tüp filmi):
Radyoloji kiniklerinde yapılan ve tüplerin açık olup olmadığını, doğumsal şekil bozuklukları ve rahim içinde yapışıklıklar ve yer kaplayan kitlelerin (miyom, polip) varlığının araştırılmasında kullanılır. Tüp filminin çekilmesi sırasında verilen boya (x-ışını geçirmeyen sıvı) bir ekran aracılığı ile sıvının rahim ve tüplerden geçişi izlenir. Bu sırada çekilen filmlerle hastalık görüntüleri elde edilip arşivlenir.

HSG çekim tekniği:
İşlem genellikle ağrısız veya hafif bir ağrıya neden olsa da hastaya önce bazı anti-inflamatuar (ağrı kesici) ilaçlar verilebilir. Hasta röntgen filmi çekilen masaya sırt üstü yatarak jinekolojik muayene pozisyonunda iken vajinal spekulum (jinekolojik muayene aleti) yerleştirilir.Rahim ağzı dişli, uzun, özel bir pensle (tek dişli, tenakulum) tutularak rahim içine boyayı vermek için kullanılan özel boru (Rubin kanülü) yerleştirilir. Bir enjektör aracılığı ile çok yavaş ve azar azar boya verilerek, ekrandan boyanın önce rahim ağzından içeri girişi, sonra rahim içine dağılışı ve nihayet tüpleri geçip karın boşluğuna dağılımı hareketli olarak izlenip gerekli aşamalarda filmler çekilerek bu filmler tekrar ayrıntılı olarak incelenir. Eğer önceden kullnılmamışsa filim çekilmesi sonrasında ağrılar olursa ağrı kesici kullanılabilir. Boya maddesi iyot içerdiğinden iyot allerjisi oluşabilir.İyot allerjisi olduğu bilinenlerde film iyotsuz maddeler kullanılarak çekilmelidir. İşlemin aşamalarından da görüldüğü gibi içeri doğru itilen sıvının basıncı ile bazan tüpteki salgıların ve basit yapışıklıkların oluşturduğu tıkanıklıkların açılmasıyla HSG sonrası kendiliğinden gebelikler (tedavi yapılmaksızın) görülebilir. HSG’de yağda çözünen boya kullanıldığında, suda çözünen boya kullanıldığından daha yüksek gebelik oranları bildirilmektedir. Ancak yağlı maddelerin de tüpte mikropsuz bir iltihabi olaya (granulom) neden olabileceği gösterildiğinden son zamanlarda daha çok suda çözünen boyalarla HSG çekilmektedir. HSG hangi yöntemle çekilirse çekilsin kısırlık nedeninin araştırılmasında halen vazgeçilmez yöntemlerden birisidir. Erkekte bir neden bulunamadığında, özellikle hormonları ve adet düzeni normal olan bir kadında ciddi, pahalı ve uzun süren kısırlık araştırmaları ve tedavilerine geçilmeden önce HSG çekilmesi oldukça önemlidir. Ultrason ve doppler ile uygulanan bazı görüntüleme yöntemleri halen HSG’nin verdiği bilgileri verememektedir.

Ultrason:
Ultrason ile genital organların durumun net olarak ortaya konulabilir. Rahmin doğuştan şekil bozuklukları, endometriumun kalınlığı, yumurtalık kistleri, yumurtalıkların derecelendirilmesi (grading), tümoral oluşumların tespiti ultrason ile kolaylıkla yapılabilir. Yumurtlama gelişiminin takibi de ultrasonun ile yapılmaktadır.

Sims -Huhner Test (Postkoital test, İlişki sonrası test):
Aşılama yöntemi yaygınlaştıkça daha da az kullanılan, eski bir kısırlık araştırma yöntemidir. Ovulasyona (yumurtlamaya) yakın günlerde cinsel ilişkiden 1-12 saat sonra servikal mukus alınarak mikroskopla içerisinde ne kadar canlı sperm olduğunun sayılması esasına dayanır. Test sırasında rahim ağzındaki sümüksü maddenin (mukus) uzama kabiliyetine bakılır. Mukus bu dönemde ortlalama 10 cm kadar uzayabilir. Mukus kalitesi iyi değilse diğer testlerle ovulasyon günü tespit edilerek test tekrarlanır. Kötü mukus kalitesi gebelik şansını azaltmaktadır. Kalitesiz mukusun düzeltilmesi için östrogen tedavisi yapılabilir. Buna neden olarak enfeksiyonlar düşünülüyorsa kültür alınıp sonuca göre antibiotik tedavisi yapılabilir. Mikroskop altında bir büyütme sahasında 1 -10 adet hareketli spermin bulunması alt sınır olarak kabul edilmektedir. Pozitif sonucun güvenilirliği tartışılmaz ama negatif testin değerlendirilmesi daha zordur. Çünkü post koital testte hiç sperm yokken, karın içinden alınan sıvılarda (laparoskopi ile) yeterli sayıda spermin tüplerden geçtiği ve gebeliklerin olduğu gösterilmiştir. Ancak mukus içerisinde enfeksiyon ve antikorlar nedeniyle sperme karşı oluşmuş düşman bir ortamın gösterilmesi için basit bir yöntem olması açısından doktorunuz post koital test yapabilir. Bu test sırasında mukus kalitesinin değerlendirilmesi (Spinn - Barkeit Testi) hormonların etkisinin de iyi bir göstergesi olabilir. İyi bir servikal müküs herşeyden önce östrojen seviyesi ile ilgilidir.

Post koital testte hiç sperm görülemezse;
· Tam bir cinsel ilişkinin olup olmadığı sorgulanmalıdır.
· Spermiogram yenilenebilir.
Sadece ölü spermler varsa;
· ·Anti sperm antikor testleri yapılabilir.
· Cinsel ilişki sırasında kayganlaştırıcıların kullanılmaması önerilmelidir.

Mukus kalitesi bozuk ise ( mat,bulanık,uzamayan mukus);
Spermiogramda sperm sayısı normal ise ovulasyon döneminde mukus Ph’sı ölçülüp, Ph 7′nin altında ise cinsel ilişki öncesi 200 cc temiz su içine bir çay kaşığı karbonat konularak vagina yıkandıktan sonra cinsel ilişki önerilebilir. Bu yöntem Ph’nın 7 ‘nin altında olduğu mukus kalitesi kötü olan hastalarda iyi sonuçlar elde edildiğini ileri sürenler vardır.
· Mukus bulanık , sarı renkli (enfeksiyon?) ise kültür (mycoplasma,chlanmidya) ve kültürde üreme olursa uygun antibiotik tedavisi yapılabilir.

Endometrial Biopsi:
Bu test rahim içi mukozasının kalitesini kontrol etmek için kullanılmaktadır. Adet kanamasına yakın bir günde yada adetinin ilk 6-12 saatinde endomtriumdan parça alınıp patolojik incelemeye gönderilir. Burada yumurtlamadan sonra oluşan sarı cisimden (corpus luteum) progesteron hormonunun yeterince salgılanıp salgılanmadığı ve rahim içi mukozasının embrionun ekilmesine uygun olup olmadığı hakkında bilgi elde edilir. Bu dönemde endometriumda oluşan bozukluklar erken düşükler veya gebe kalamamaya neden olabilmektedir.Tekrarlayan endometrial biopsilerle endometriumun yeterli derecede progesteron etkisinde kalmadığı gösterilirse yumurtlamayı veya yumurtlama sonrası dönemde sarı cisimi uyaran (CC, FSH, LH) ilaçlar veya direkt olarak dışarıdan progesteron hormonu verilebilir. Son yıllarda pek kullanılmamaktadır.

Yumurtlamanın tespiti
Kısırlıkla ilgili yapılan bazal testlerin anlatımından sonra yapılması gereken kadındaki yumurtlama gününün tespiti ve planlanmış cinsel ilişki gününün tespit edilmesidir.Yukarıda da anlatıldığı gibi gebelik için öncelikle sağlıklı bir yumurta ve bunu dölleyecek sperm gereklidir. Yumurtlamayı takiben yumurta yaklaşık 24 saat süreyle canlı kaldığından yumurtlamanın tespiti hem anne adayının doğurganlık ve hormonal durumunun, hem de cinsel birleşme zamanının belirlenmesinde önemlidir. Değişkenlikler olmakla birlikte döllenme olasılığının daha yüksek olduğu günler adet döneminin ortasındaki günlerdir. Genellikle yumurtlama beklenen adet gününden 14 gün önce oluşur. Döllenme olasılığının yüksek olduğu günleri tespit etmek amacıyla bir çok yöntem vardır.

Bunlar;
· Vücut Isısı Takibi (Bazal Body Temperatür- BBT-)
· Servikal Mukus Uzama Testi
· Servikal Yumuşama Testi
· Luteinize Edici Hormon yükselmesini tespit eden testler (tükrük,kan vb)
· Ultrasonografi ile yumurtalamanın takibi
· 21. günde kanda progestreon hormonu seviyesinin tayini
· Adet döneminin 2. yarısının sonlarında ya da adet kanamasının ilk 6-12 saatinde (strich) kürtaj yapılarak alınan rahim içi dokusunun mikroskopik muayenesidir.Bu testlerin hepsi yumurtlamayı gösterir ama kesin olarak günün tespiti sağlayan ultrason ile yumurta foliküllerinin büyümesini takip etmek,bazal body temperatür tablosu ve Luteinize edici hormon yükselmesinin takibi yumurtlama gününü tespit edebilen testlerdir.

Vücut Isısı Takibinin (BBT) esasları:
Bir adet dönemi (siklus) ortalama 28 gündür. Bir siklusta ovulasyon ortalama olarak beklenen adetten 14 gün önce görülür. Eğer adet dönemi daha uzun veya kısa ise ovulasyon günleri de değişicektir. Örneğin siklus 35 gün ise (35-14=21) 21.gün,eğer siklus 25 (25-14=11) gün ise 11. gün yumurtlama günüdür. BBT takip etmekle ovulasyonun olup olmadığını ve ovulasyon gününü kestirmek mümkündür. BBT takibi ilişki gününü tahmin için de kullanılabilir. BBT ile siklusun 13. günü yumurtlama olduğu tespit edilmişse bir sonraki siklusta adetin 12. günü en ideal ilişki zamanıdır.
Düzenli yumurtlaması olan bir kadında 28 günlük bir siklusun ilk 14 gününde vücut ısısı (BBT) 36-37 derece cıvarındadır. BBT ovulasyondan (yumurtlama) sonraki gün 0,5-1 derece (37 derecenin üstüne) yükselir. Vücut ısısı (BBT) yükseldiğinde gebe kalmak için genellikle zaman geçmiştir. Cinsel birleşme BBT yükselmeden önceki günler içinde olmalıdır. Ovulasyon (yumurtlama) sonrası, luteal faz denilen adet döneminin 2. yarısı başlar. Bu dönemde hormonların etkisiyle (progesteron) BBT 37 derecenin üstünde kalır. Sonraki adetinin ilk gününden itibaren BBT düşer. Eğer gebelik olursa BBT düşmez ve doğuma kadar 37 derecenin üstünde kalmaya devam eder.
Bazal Vücutu Isısı (Bazal Body Temperature,BBT) Takip Çizelgesi
BBT takip etmenin en iyi yolu bir BBT tablosu elde etmektir. Bunu doktorunuzdan aldığınız bilgilerle kendiniz yapabilir, hazır basılı tablolar kullanabilir veya burayı tıklayarak elde edebilirsiniz.

Doğru bir BBT takibini yapmak için aşağıdaki adımları takip ediniz.
· Bir vücut termometrosi alınız.
· Yatağınızın başucundaki etajerin çekmecesine tablo, termometre ve kalemi koyunuz.
· Termometreyi (cıvalı ise) cıvasız ucundan tutup sallayarak 36 derecenin altına düşürünüz.
· Sabah uyandığınızda hiçbir şey yapmadan termometreyi dil altına yerleştirerek ateşinizi ölçüp dikkatle okuduktan sonra BBT tablosunda o günkü tarihin karşısına okuduğunuz değeri kaydediniz.
· Yumurtlamadan sonra adet kanamasınına kadar ortalama 1 derecelik vücut ısısı artışı normal bir yumurtlama dönemi olduğunu gösterir. Yumurtlama olmayan adet dönemlerinde ısı artışı gözlenmez. Mutlak bir gösterge değildir. BBT takibi ile evde, kendi kendine, yumurtlama düzeni ile ilgili kabaca bir bilgi edinilebilir.

Servikal yumuşama ve pozisyon
Serviks (rahim ağzı) rahmin vagina içerisndeki giriş bölümüdür. Bir adet dönemi boyunca rahim ağzı farklı pozisyonlar alır. Serviksin pozisyonunu tespit etmekle ovulasyon gününün yaklaşık olarak tahmini mümkündür. Ancak çok pratik, güvenilir ve sık kullanılan bir yöntem değildir. Elle muayene sırasında eller temiz, tırnaklar kısa olmalıdır. Serviksin (rahim ağzı) elle muayene sırasında sert veya yumuşak olmasına göre karar verilir. Yumurtlama sırasında serviks daha yumuşak olarak ele gelir. Pratikte çok da uygulanan bir yöntem değildir.

Servikal Mukus
Rahim ağzındaki hücreler tarafından yapılan sümüksü maddeye servikal mukus denir. Yumurtlama ve yumurtalık hormonlarının etkilerini izlemenin en iyi yollarından biri de servikal mukustaki değişikliklerdir. Ancak bu yöntem de sık uygulanan, pratik ve güvenilir bir yöntem değildir. Banyoda iken vaginaya parmak sokularak rahim ağzından bir parça mukus alınarak, iki parmak arasında yoğunluğu ve uzama miktarı kontrol edilir. Siklusunun başında mukus kalın, mat esnekliği azdır. Yumurtlamadan 1-2 gün önce berrak, kaygan ve elastik bir mukus oluşur. Kadın mukusu parmakları arasına aldığında kayganlığı hisseder. İşaret ve baş parmakları arasında mukus varken parmaklarını açtığında mukus (5-10 cm kadar) uzayacaktır. Sperm bu mukus içerisinde beslenip korunarak yumurtaya ulaşabilir. Bu mukus olmadan spermler vaginal kanal içinde uzun süre yaşayamazlar. Yumurtlamadan sonra servikal mukus kaba ve hamur gibi yapışkan hale gelir. Beklenen adetten hemen önce çok az mukus vardır ve rahim ağzı neredeyse kurudur. Servikal mukustaki değişiklikler BBT takip kartına not edilebilir.

Yumurtlamayı Gösteren Testler (Ovulation Predictor Tests):
Diğer yöntemelere göre pahalı, ancak kolay ve güvenilir olduklarından bir çok kadın ve doktor tarafından tercih edilen bir yöntemdir. Eczanelerde satılan hazır kitler vardır. Bu kitler içinde 5-7 adet çubuk bulunur. Bu çubuklarla Luteinizi Edici (Luteinising Hormon) Hormonun yumurtlamadan hemen önce hızla yükseldiği dönem belirlenebilir. Bu hızlı yükselmeyi takiben 24-36 saat sonra yumurta çatlamaktadır. Pozitif sonuç alındığında yumurtlama ertesi gün olacak demektir. Buna göre cinsel birleşme planlanabilir.